Mỗi thế hệ đều có một loại “độc canh”, một khuôn mẫu hoặc hệ thống niềm tin chi phối mà mọi người vô thức chấp nhận là “sự thật”.
Thật dễ dàng để xác định nền độc canh của Đức vào những năm 1930 hoặc của Mỹ vào năm 1776. Rõ ràng là người dân ở những thời điểm đó, ở những nơi đó, đã chấp nhận là “tốt” và “chân chính” ngay cả khi trên thực tế, điều đó chắc chắn không phải lúc nào cũng như vậy .
Tính khách quan mà thấy rõ ràng tác động của việc độc canh hiện nay là rất khó phát triển. Một khi bạn đã chấp nhận sâu sắc một ý tưởng là “sự thật”, nó sẽ không còn được coi là “văn hóa” hay “chủ quan” nữa.
Phần lớn sự xáo trộn, phiền muộn nội tâm của chúng ta là kết quả của việc sống một cuộc sống mà chúng ta vốn không mong muốn, chỉ vì chúng ta đã chấp nhận câu chuyện nội tâm về “bình thường” và “lý tưởng” mà không bao giờ nhận ra.
Các nguyên tắc cơ bản của bất kỳ sự độc canh nào đều có xu hướng xoay quanh những gì chúng ta nên sống (quốc gia, tôn giáo, bản thân, v.v.) và có một số cách mà hệ thống hiện tại khiến chúng ta tự trói chân mình khi cố gắng bước về phía trước. Ở đây là 8 trong số các điều phổ biến nhất.
1. Chúng ta tin rằng việc kiến tạo cuộc sống tốt nhất là được quyết định những gì ta muốn và sau đó theo đuổi nó, nhưng trên thực tế, về mặt tâm lý, ta không có khả năng dự đoán điều gì sẽ khiến ta hạnh phúc.
Bộ não của chúng ta chỉ có thể nhận thức những gì nó đã biết, vì vậy khi ta chọn những gì mình muốn cho tương lai, thực ra chúng ta chỉ đang tái tạo lại một giải pháp hoặc một lý tưởng của quá khứ. Khi mọi thứ không diễn ra theo cách chúng ta mong muốn, ta cho rằng mình thất bại chỉ vì ta đã không tạo lại được thứ mà ta cho là mong muốn. Trên thực tế, ta có thể đã tạo ra thứ gì đó tốt hơn nhưng xa lạ và bộ não của ta đã hiểu sai nó là “xấu” vì điều đó. (Bài học từ chuyện này: Sống trong hiện tại không phải là một lý tưởng cao cả chỉ dành riêng cho việc Thiền tập và Giác ngộ; đó là cách duy nhất để sống một cuộc sống không bị ảo tưởng xâm chiếm. Đó là điều duy nhất mà bộ não của chúng ta thực sự có thể hiểu được.)
2. Chúng ta bỏ qua thời điểm hiện tại vì ta tin rằng thành công đang ở đâu đó mà mình đang đi “đến”, vì vậy ta không ngừng cố gắng chụp hình lại cuộc đời mình và xem liệu ta có thể hạnh phúc hay không.
Chúng ta thuyết phục bản thân rằng bất kỳ khoảnh khắc nào cũng đại diện cho toàn bộ cuộc sống của mình. Bởi vì chúng ta bị buộc phải tin rằng thành công là nơi chúng ta đạt tới – khi các mục tiêu được hoàn thành và – chúng ta liên tục đo lường những khoảnh khắc hiện tại của mình bằng cách chúng “hoàn thành” như thế nào, câu chuyện nghe hay như thế nào, người khác sẽ đánh giá như thế nào. Chúng ta thấy mình đang nghĩ: “Chỉ có thế thôi sao?” bởi vì chúng ta quên rằng mọi thứ đều là nhất thời và không một trường hợp đơn lẻ nào có thể tóm tắt được toàn bộ. Không có nơi nào để “đến”. Điều duy nhất chúng ta đang hướng tới là cái chết. Hoàn thành mục tiêu không phải là thành công. Chúng ta học hỏi, phát triển được bao nhiêu trong hành trình này, mới là thứ cần nghĩ đến.
3. Chúng ta cho rằng khi nói đến việc làm theo “bản năng trực giác” của mình, thì hạnh phúc là “tốt” còn nỗi sợ hãi và nỗi đau là “xấu”.
Khi ta cân nhắc làm điều gì đó mà ta thực sự yêu thích và đầu tư vào, ta sẽ cảm thấy nỗi sợ hãi và đau đớn dâng trào, chủ yếu là vì nó sẽ liên quan đến việc chúng ta dễ bị tổn thương. Cảm giác tồi tệ không phải lúc nào cũng được hiểu là yếu tố ngăn cản. Chúng cũng là dấu hiệu cho thấy ta đang làm điều gì đó đáng sợ và đáng giá. Không muốn làm điều gì đó sẽ khiến ta cảm thấy thờ ơ với nó. Sợ hãi = quan tâm.
Kiểu như mình thích ngắm cảnh rừng núi hiểm trở, nhưng lại sợ độ cao và cả sự nguy hiểm. Khi leo lên Núi Bà Đen ngày hôm qua, đi được 1/3 thì té trật mắt cá, đau thấy ông bà, nghĩ đến đoạn còn lại với 6 km độ dài và 900m độ cao với cung đường toàn vách đá, 3 người đi cùng ra sức thuyết phục mình nên bỏ cuộc và đi xuống.
Cảm giác lúc đó thực sự rất tệ. Nhưng rõ ràng đó không phải là yếu tố ngăn cản. Cảm giác đáng sợ và đáng giá là có thật.
4. Chúng ta không cần thiết phải tạo ra những vấn đề và khủng hoảng trong cuộc sống vì ta sợ phải thực sự sống với nó.
Kiểu tạo ra những khủng hoảng không cần thiết trong cuộc sống của chúng ta thực chất là một kỹ thuật né tránh. Nó đánh lạc hướng sự tập trung khỏi việc thực sự dễ bị tổn thương hoặc phải chịu trách nhiệm về bất cứ điều gì ta sợ hãi. Chúng ta không bao giờ khó chịu vì lý do mà ta nghĩ: Cốt lõi của mong muốn tạo ra vấn đề/ sự cố của ta chỉ đơn giản là nỗi sợ hãi về việc trở thành chính mình và sống cuộc sống mà ta muốn.
5. Cho rằng để thay đổi niềm tin của mình, chúng ta phải áp dụng một lối suy nghĩ mới, thay vì tìm kiếm những trải nghiệm khiến suy nghĩ đó trở nên hiển nhiên, hợp lý hóa nó.
Niềm tin là điều chúng ta biết là đúng bởi vì kinh nghiệm đã cho ta thấy điều đó là hiển nhiên. Nếu ta muốn thay đổi cuộc sống của mình, hãy thay đổi niềm tin của mình. Nếu ta muốn thay đổi niềm tin của mình, hãy ra ngoài và có những trải nghiệm khiến chúng trở thành hiện thực đối với mình. Không phải làm ngược lại.
6. Khi nghĩ “các vấn đề” là rào cản để đạt được điều ta muốn, trong khi thực tế chúng là những con đường.
Marcus Aurelius đã tóm tắt điều này rất hay: “Sự cản trở hành động thúc đẩy hành động. Những gì cản đường sẽ trở thành con đường.” Nói một cách đơn giản, việc gặp phải một “vấn đề” buộc chúng ta phải hành động để giải quyết nó. Hành động đó chắc chắn sẽ khiến ta phải suy nghĩ khác, hành xử khác và lựa chọn khác. “Vấn đề” trở thành chất xúc tác để ta hiện thực hóa cuộc sống mà ta hằng mong muốn. Nó đẩy ta ra khỏi vùng an toàn của mình, chỉ vậy thôi.
7. Chúng ta cho rằng quá khứ định nghĩa con người ta, và tệ hơn, ta nghĩ rằng đó là một thực tế không thể thay đổi, trong khi thực sự, nhận thức của ta về nó cũng thay đổi theo cách ta làm.
Bởi vì trải nghiệm luôn đa chiều, có rất nhiều ký ức, trải nghiệm, cảm xúc, “ý chính” mà ta có thể chọn để nhớ lại… và những gì ta chọn biểu thị trạng thái tâm trí hiện tại của ta. Vì vậy, nhiều người bị cuốn vào việc cho phép quá khứ định nghĩa họ hoặc ám ảnh họ chỉ vì họ chưa phát triển đến mức nhận ra rằng quá khứ đã không ngăn cản họ đạt được cuộc sống mà họ mong muốn mà nó đã tạo điều kiện thuận lợi cho họ như thế nào. Điều này không có nghĩa là coi thường hoặc che đậy những sự kiện đau đớn hoặc chấn thương, mà chỉ đơn giản là có thể nhớ lại chúng với sự chấp nhận và có thể đặt chúng vào câu truyện của quá trình phát triển bản thân ta.
8. Chúng ta cố gắng thay đổi người khác, tình huống và sự việc (hoặc ta chỉ phàn nàn/khó chịu về họ) khi tức giận = nhận thức về bản thân. Hầu hết các phản ứng cảm xúc tiêu cực là ta đang xác định một khía cạnh không liên quan của bản thân.
“Cái bóng” của ta là những phần trong ta mà tại một thời điểm nào đó ta có điều kiện để tin rằng “không ổn”, vì vậy ta đã kìm nén chúng và làm mọi thứ trong khả năng của mình để không thừa nhận chúng.
Tuy nhiên, chúng ta thực sự không thích những phần này của bản thân. Vì vậy, khi ta nhìn thấy ai đó khác thể hiện một trong những đặc điểm này, điều đó sẽ khiến ta tức giận, không phải vì ta vốn không thích điều đó mà vì ta phải đấu tranh với mong muốn hòa nhập hoàn toàn nó vào toàn bộ ý thức của mình.
Những điều ta yêu thích ở người khác cũng là những điều ta yêu thích ở chính mình. Những điều ta ghét ở người khác là những điều ta không thể nhìn thấy ở chính mình.
Tham khảo:
Stumbling on Happiness (Daniel Gilbert)
