Khi trẻ nhỏ phải đối mặt với những thất bại về sự gắn bó và môi trường, sự sống còn của chúng bị đe dọa. Một đứa trẻ trải qua một mối đe dọa hiện hữu để đối phó với thực tế rằng những người chăm sóc và môi trường sống không thể hỗ trợ các nhu cầu và cảm xúc thực sự của chúng. Vì trẻ em hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc để tồn tại, nên trẻ phải duy trì kết nối với người chăm sóc bằng mọi giá, ngay cả khi điều đó có nghĩa là ngắt kết nối với chính bản thân chúng.
Đầu đời, mối quan hệ với những người chăm sóc sẽ luôn quan trọng hơn mối quan hệ với Bản Thân. Đối với trẻ em, mối quan hệ gắn bó chính là cuộc sống. Đó là mặt trời mà cuộc sống của một đứa trẻ xoay quanh. Trẻ em không thể tồn tại, và chắc chắn không thể phát triển nếu không có sự gắn bó đầy đủ. Khi một đứa trẻ đối mặt với xung đột giữa Bản Ngã và sự gắn bó, nhu cầu về sự gắn bó luôn chiến thắng.
Khi gặp mối đe dọa đối với mối quan hệ gắn bó, trẻ em phải đối mặt với một tình huống bất khả thi: chúng cần duy trì kết nối với người chăm sóc nhưng chúng cũng cần duy trì kết nối với Con Người Thật của mình. Sự ràng buộc này khiến mối quan hệ của chúng với những người chăm sóc trở nên trái ngược với mối quan hệ của chúng với chính Bản Thân, điều này phản ánh xung đột giữa sự gắn bó và sự tách biệt-cá nhân.
Đối với những đứa trẻ bị đặt trong sự ràng buộc bất khả thi này, sự thôi thúc của chúng đối với sự tách biệt – cá nhân hóa trở thành một mối đe dọa nội tại. Để giải quyết mối ràng buộc bất khả thi này, một đứa trẻ sớm học cách dập tắt nhu cầu tách biệt – cá nhân hóa của chúng. Khi làm như vậy, một đứa trẻ bắt đầu tiết lộ các khía cạnh thiết yếu của Bản Ngã tự chủ của chúng – bao gồm cả cảm xúc và nhu cầu đích thực của chúng – như một phương tiện để tồn tại. Nguồn gốc của rất nhiều đau khổ sau này là sự thôi thúc vô thức để giữ lấy mối quan hệ gắn bó bằng mọi giá, vì nỗi sợ hãi hiện hữu về việc đánh mất mối quan hệ gắn bó chính là đánh mất tình yêu.
Ngay cả khi những người chăm sóc họ không còn sống, phiên bản người lớn vẫn tiếp tục trải nghiệm sự ràng buộc xung quanh việc bảo vệ chống lại sự mất mát trong mối quan hệ với cái giá phải trả là Bản Ngã đích thực của họ. Nỗi sợ mất đi sự gắn bó đã ăn sâu này vẫn còn tồn tại cho đến tuổi trưởng thành và thúc đẩy các chiến lược khác nhau mà người ta sử dụng để bảo vệ những gì họ trải qua một cách vô thức như bị bỏ rơi.
Điều này có thể được nhìn thấy qua cách con người sợ hãi những gì họ muốn nhất và sử dụng các chiến lược tự hủy hoại bản thân để ngăn chặn sự chia cắt – cá nhân, quyền tự quyết, khả năng tự kích hoạt và khả năng yêu thương. Xung đột giữa việc duy trì kết nối trong một mối quan hệ trong khi duy trì kết nối với Bản Thân đích thực của một người thường xuất hiện đối với những người có mối quan hệ thân thiết nhất của họ – với bạn đời, con cái và bạn thân – và thể hiện nỗi sợ hãi lâu dài về sự mất mát trong mối quan hệ.
Mặc dù các nền văn hóa khác nhau nhấn mạnh các khía cạnh khác nhau của sự gắn bó và tách biệt – cá nhân, và nó có thể được nhìn dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng chúng tôi tin rằng gắn bó và tách biệt – cá nhân đều là nhu cầu sinh học. Chúng tôi không cho rằng những nhu cầu này đối lập với nhau. Sự phát triển khỏe mạnh của trẻ phụ thuộc vào sự cân bằng giữa cả hai. Làm thế nào sự cân bằng này được thể hiện trong gia đình và văn hóa là một khám phá lớn hơn.
Tự Suy Ngẫm
Bạn hãy dành một vài phút để suy nghĩ về:
- Những mối quan hệ có ý nghĩa trong cuộc sống của bạn và cách bạn vượt qua nỗi sợ hãi về sự mất kết nối và mất mát. Trước tiên, bạn có thể suy nghĩ về các mối quan hệ trong thời thơ ấu và sau đó là các mối quan hệ mà bạn đã có khi trưởng thành.
- Mối quan hệ của bạn với nỗi sợ mất mát mối quan hệ là gì?
- Những chiến lược nào bạn đã sử dụng để bảo vệ khỏi mất mát mối quan hệ?
Khi bạn suy ngẫm, bạn hãy chú ý đến những gì bạn trải nghiệm bên trong suy nghĩ, cảm xúc và cơ thể của mình.
Thế Tiến Thoái Lưỡng Nan Cốt Lõi
Khi trẻ em phải đối mặt với sự ràng buộc bất khả thi này giữa sự gắn bó và sự tách biệt – cá nhân, chúng phải lựa chọn giữa việc duy trì kết nối với bản thân và duy trì kết nối với các mối quan hệ gắn bó của chúng.
Khi trẻ lớn lên, tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt lõi này được trải nghiệm như một cuộc xung đột giữa những gì có thật trong chúng ta (Bản Ngã đích thực) và những gì chúng ta phải làm để tồn tại (Bản Ngã thích nghi). Nó để lại cho trẻ em, và sau này là người lớn, với cảm giác “Tôi có thể là Con Người Đích Thực của mình hoặc tôi có thể ở trong một mối quan hệ – nhưng không phải cả hai.”
Nhiều đứa trẻ có nỗi sợ hiện hữu sâu sắc rằng chúng sẽ đánh mất mối quan hệ gắn bó nếu chúng bày tỏ nhu cầu và cảm xúc đích thực của mình. Điều này thường đến như một thông điệp ngầm, nhưng trong một số gia đình và hệ thống văn hóa, nó được truyền tải một cách rõ ràng.
Ví dụ, có một câu ngạn ngữ cổ của Anh nói rằng, “Trẻ em nên được nhìn thấy chứ không được nghe thấy.” Mặc dù điều này có thể được xem xét từ góc độ dạy trẻ cách lắng nghe, nhưng nó cũng có thể được xem như một thông điệp gửi đến trẻ để ngăn chặn biểu hiện chân thực của chúng. Đặc biệt trong những môi trường có mối đe dọa liên quan đến việc trẻ nói thật, trẻ học cách ngắt kết nối khỏi các xung động của chính mình để duy trì cảm giác kết nối với các nhân vật gắn bó chính.
Để quản lý mối đe dọa hiện hữu của sự mất mát trong mối quan hệ, trẻ em học cách từ chối những phần thiết yếu của bản thân. Điều này có vẻ trái ngược với quan điểm của người lớn, nhưng dưới con mắt của một đứa trẻ, sự từ chối bản thân là một cơ chế bảo vệ được sử dụng để tránh mất đi sự gắn bó. Phản ứng tự loại bỏ bản thân để sinh tồn này trở nên ăn sâu vào não bộ, cơ thể và định hình sự phát triển.
Tập Tự Suy Ngẫm
Bạn hãy dành một chút thời gian để suy nghĩ về những câu hỏi sau:
- Bạn cảm thấy thế nào khi suy ngẫm về mong muốn được kết nối và thân mật?
- Bạn cảm thấy thế nào khi suy ngẫm về nỗi sợ kết nối và sự thân mật?
- Làm thế nào để bạn nắm giữ cả hai mặt này của tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt lõi?
Khi bạn suy nghĩ về những câu hỏi này, bạn hãy chú ý đến những gì bạn trải nghiệm bên trong suy nghĩ, cảm xúc và cơ thể của mình.
Như một cách để quản lý sự ràng buộc bất khả thi này, trẻ em phát triển các mô hình tâm sinh lý và các chiến lược thích ứng liên quan, giúp đảm bảo sự sống còn của chúng. Đây là những phong cách thích nghi sinh tồn. Những chiến lược sinh tồn thời thơ ấu này tồn tại lâu hơn nhu cầu sinh tồn của chúng và biểu hiện trong cuộc sống trưởng thành dưới dạng ba (3) loại triệu chứng của Complex-PTSD:
- ảnh hưởng đến rối loạn điều hòa,
- quan niệm tiêu cực về bản thân và
- rối loạn giữa các cá nhân.
Ngoài ra, các chiến lược thích nghi sinh tồn dẫn đến các triệu chứng tâm sinh lý khác nhau như phân ly, trầm cảm, lo lắng, rối loạn ăn uống, rối loạn giấc ngủ, rối loạn tình dục, rối loạn lạm dụng chất kích thích và rối loạn nhân cách. Họ có nỗi sợ hãi vô thức về việc mất đi mối quan hệ, và sự thích nghi sinh tồn sau đó được thúc đẩy từ nỗi sợ hãi này, là chìa khóa để hiểu nguồn gốc của nhiều rối loạn tâm lý và hành vi, và có lẽ cả một số rối loạn tâm sinh lý khác nữa.
Hiểu các triệu chứng tâm sinh lý như một phần của chiến lược sinh tồn phức tạp xoay quanh nỗi sợ mất đi sự gắn bó và tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt lõi mà điều này tạo ra cho trẻ em giúp chúng ta hiểu được những trạng thái bế tắc và vô vọng mà người trưởng thành trải qua.
Thuật ngữ ý thức trẻ em để chỉ trải nghiệm bị ràng buộc với các phong cách thích ứng sinh tồn mà một đứa trẻ đã tiếp thu như một cách để sống sót sau thất bại môi trường trong giai đoạn sớm của cuộc đời. Nhiều người lớn, mặc dù đã trưởng thành về thể chất, nhưng vẫn đang nhìn và liên hệ với thế giới qua con mắt của một đứa trẻ.
Khi ở trong ý thức trẻ em, một người trưởng thành liên hệ với chính họ và thế giới thông qua sự bất lực, thiếu quyền tự quyết và cảm giác phụ thuộc vào người khác để họ ổn. Họ trải nghiệm cuộc sống của mình một cách hạn hẹp và không có nhiều lựa chọn, dẫn đến cảm giác hạn chế về năng lực và khả năng phục hồi. Họ cảm thấy nhu cầu thoái lui để tự bảo vệ mình khỏi mối đe dọa mất mát mối quan hệ thông qua nhiều chiến lược ngắt kết nối (hay còn gọi là cơ chế phòng vệ). Bất kỳ cảm giác “lớn lên” hoặc tiến bộ nào cũng có thể giống như mối đe dọa đối với lòng trung thành với những mô hình phong cách sinh tồn cũ này.
Đối với những cá nhân bị sang chấn phát triển chưa được giải quyết, bất kỳ sự thay đổi nào đối với ý thức của người trưởng thành đều có thể gây ra mối đe dọa. Điều này giúp chúng ta hiểu tại sao nhiều người sẽ có được lợi ích ngắn hạn và sau đó lại rơi ngay vào mô hình cũ, rối rắm.
Đây chỉ là một vài ví dụ phổ biến: những người đã dành nhiều giờ để nộp đơn xin việc chỉ để không xuất hiện trong cuộc phỏng vấn của họ; những người cực kỳ tận tụy với kế hoạch ăn kiêng chỉ để tăng cân trở lại; những người đã trải qua các chương trình điều trị và đạt được trạng thái tỉnh táo chỉ để quay lại lạm dụng chất kích thích; và những người đã dành nhiều tháng hoặc nhiều năm để hẹn hò với ai đó cho đến khi mối quan hệ tiến tới sự cam kết nghiêm túc hơn, lúc đó họ đột ngột bỏ đi.
Ngay cả những trạng thái kết nối, thư giãn, mở rộng, niềm vui, sự thỏa mãn và thành công cũng có thể cảm thấy bị đe dọa. Hiểu được tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt lõi giúp giải thích tại sao thay đổi và lớn lên có thể rất khó khăn.
Chúng ta không chọn phe trong tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt lõi. Chúng ta hãy tạo điều kiện cho tất cả các khía cạnh của Bản Thân quay trở lại mối quan hệ. Chúng ta nghĩ về nó như việc mời tất cả các thành viên quay trở lại bàn ăn gia đình. Chúng ta đang hỗ trợ người bạn của mình, những người đã bị ngắt kết nối và từ chối quay lại. Chúng ta hiểu rằng phần lớn sự đau khổ và đau đớn mà họ hiện đang phải gánh chịu có liên quan đến việc mất kết nối với những gì chân thực và sống động nhất trong họ.
Giải pháp cho những tình huống khó xử cốt lõi này là học cách trở nên chân thực và đồng thời được kết nối với những người khác. Khái niệm tâm lý về vật thể hằng tồn (object constancy) đề cập đến khả năng của một cá nhân cảm thấy cả tình yêu và sự tức giận đối với một người mà họ đang có mối quan hệ thân mật.
Nắm giữ sự phức tạp về cảm xúc đó là một khả năng quan trọng để trưởng thành khỏe mạnh. Đối với một đứa trẻ đang trải qua sự thất bại trong việc gắn bó và trong các mối quan hệ, việc duy trì kết nối với chính chúng trong khi vẫn kết nối với những người chăm sóc chúng đơn giản là quá nguy hiểm.
Tuy nhiên, đối với một người trưởng thành, khả năng quan hệ này có thể cảm thấy tự do. Những khả năng mới mở ra khi một người chuyển từ ý thức trẻ em sang ý thức người lớn được hiện thân, được gọi là quá trình thôi đồng hóa (disidentification) (là một cơ chế bảo vệ theo đó một người loại bỏ một đặc điểm hoặc trải nghiệm có khả năng gây hại (ví dụ: đặc điểm hoặc trải nghiệm gây ra mối đe dọa theo khuôn mẫu) khỏi danh tính của một người như một sự cách ly khỏi lo lắng hoặc thất bại.[1])
Ghi chú:
- https://dictionary.apa.org/disidentification
- Chapter 2, The Practical Guide for Healing Developmental Trauma: Using the NeuroAffective Relational Model to Address Adverse Childhood Experiences and Resolve Complex Trauma, Laurence Heller Brad J. Kammer, 2022
